Hoe werkt Compassion Focused Therapy (CFT)
Vanuit CFT kijken we niet naar wat er ‘mis’ is met iemand die problemen ervaart, maar naar wat er gebeurd is in het leven van die persoon. Je persoonlijke levensgeschiedenis, en hoe je die ervaren hebt, speelt de hoofdrol. We maken daarbij gebruik van een biopsychosociaal model om naar jou als mens en het door jou ontwikkelde gedrag te kijken.
Evolutionair Model
De moderne mens bevat een oude kern
Wij zijn een onderdeel van het leven op aarde, en ons lichaam (en onze hersenen) hebben zich vanaf het ontstaan van leven tot nu geëvolueerd. De moderne mens ontstond ongeveer 300.000 jaar geleden. Maar delen van onze hersenen ontwikkelden zich al veel eerder, ongeveer 20 miljoen jaar geleden. Sinds er leven op aarde is, hebben de verschillende delen van onze hersenen zich in verschillende perioden ontwikkeld. Onze hersenen herbergen de erfenis van miljoenen jaren evolutie.
Het gelaagde brein
Door de tijd heen zijn onze hersenen in verschillende lagen opgebouwd. Er wordt ook wel gesproken van ons ‘gelaagde brein’, waarbij drie lagen onderscheiden worden (Mac Lean, 1990; Hanson, 2009; Siegel 2010; Appelo, 2011). Dit zijn het reptielenbrein (hersenstam), limbisch systeem (oude zoogdierenbrein) en de neocortex (nieuwe zoogdierenbrein).
De drie lagen van het brein
Het reptielenbrein
Het reptielenbrein of de hersenstam is het oudste gedeelte van onze hersenen, en staat volledig in het teken van overleven van het individu (verdediging van het territorium en zorgen voor voldoende eten) en het overleven van de soort (voortplanting).
Oude zoogdierenbrein
Het oude zoogdierenbrein, ook wel het limbisch systeem of de emotionele hersenen genoemd, staat ten dienste van het samenleven in groepen. Hechting en verzorging zijn kenmerkend, en ontstaan vanuit dit systeem. Hierdoor neemt de kans op overleven toe, maar het brengt ook problemen met zich mee zoals rivaliteit en de vorming van hiërarchieën.
Nieuwe zoogdierenbrein
Het nieuwe zoogdierenbrein, of de neocortex, is het jongste en flexibelste deel van onze hersenen. In nieuwe omstandigheden biedt het veel meer leer- en aanpassingsmogelijkheden, en het staat ten dienste van complexere samenlevingsvormen.
Een oud en een nieuw deel in de hersenen
De eerste twee lagen, het reptielenbrein en het oude zoogdierenbrein, worden samen ook wel kortweg het ‘oude brein’ genoemd, en de derde laag het ‘nieuwe brein’. Deze verschillende lagen dragen bij aan verschillende reactiemogelijkheden en leerprocessen. Vanuit dit gelaagde brein hebben zich de drie verschillende emotie regulatie systemen ontwikkeld.
De drie emotieregulatie systemen
Als mensen beschikken wij over het gevaar-, jaag- en zorgsysteem. Dit reguleert onze emoties. Deze systemen hebben vanuit de evolutie een functie en worden geactiveerd in ons brein. Inzicht in deze 3 systemen kan helpen om de balans te vinden tussen inspanning en ontspanning en maakt duidelijk waarom we soms dingen doen die helemaal niet zo handig en behulpzaam zijn. Paul Gilbert koppelt dit aan de werkwoorden moeten, willen en mogen.
Het gevaarsysteem (moeten)
Wat je als eerste moet doen (als soort) om te overleven is: zorgen dat je in leven blijft! Daarom heeft zich als eerste, bij alle levende wezens, het gevaarsysteem ontwikkeld. Dit systeem detecteert of we gevaar lopen, of dat we veilig zijn. Het zorgt voor overleven, en is aangeboren, instinctief en automatisch. Dit systeem bevindt zich in de kern van ons brein, het is ontstaan vanuit het reptielenbrein.
Het jaagsysteem (willen)
Vervolgens moet je zorgen dat, als je eenmaal veilig bent, je voldoende bronnen hebt om in leven te blijven, en te overleven. Van daaruit heeft zich het jaagsysteem ontwikkeld dat wordt geactiveerd door begeerte (honger naar voedsel, seks, bezit, succes, status en macht) en gericht is op bevrediging. Dit systeem is ontstaan vanuit het oude zoogdierenbrein.
Het zorg- en kalmeringssysteem (mogen)
Daarna (als het gevaar geweken is en de honger gestild) krijgt het zorgsysteem de kans om zich te ontwikkelen en te manifesteren. Dit systeem krijgt ruimte wanneer er ‘niks meer moet of hoeft’ en het is gericht op sociale verbondenheid, veiligheid en welzijn. De aandacht is open en gelijkmatig verdeeld tussen binnen- en buitenwereld, zelf en ander. Dit systeem is ontstaan vanuit het nieuwe zoogdierenbrein.
Balans
We hebben alle drie de systemen nodig, maar vaak zijn ze niet in balans. Van nature is ons zorgsysteem over het algemeen minder goed ontwikkeld dan de andere twee systemen. Dit komt omdat het op een later tijdstip in de evolutie tot ontwikkeling is gekomen, en niet direct gekoppeld is aan overleven. Het zorgsysteem is een staat van rust gericht op duurzaamheid, tevredenheid, verbondenheid, nieuwsgierigheid en creativiteit. De ademhaling wordt kalmer, de spieren ontspannen en de bloeddruk daalt.
De meest sociale soort met de grootste hersenen
Het grote verschil tussen de mens en alle andere diersoorten is dat onze hersenen, veel groter en omvangrijker zijn. Ze hebben een ‘oud’ en een ‘nieuw’ deel. Het nieuwe deel is vooral tot stand gekomen omdat wij ook de meest sociaal interactieve levensvorm zijn. Onze sociale ontwikkeling is van groot belang, want persoonlijke contacten hebben ons hele leven lang effect op ons.
Samen met je biologische aanleg heeft dat invloed op hoe je je psychisch ontwikkelt. Als je ooit gepest bent, tot een minderheidsgroep behoorde, populair en gewild was of tot een elitegroep behoorde, heeft dat een heel andere uitwerking op je persoonlijke ontwikkeling en hoe je je voelt.